چارچوب مفهومی سرزندگی فضای شهری

اصولا سرزندگی با چارچوب مفهومی خاصی مشتمل بر کلیدواژگان و اصطلاحات مرتبط طرح می شود: در دسترس بودن، عدالت و مشارکت، آسایش و آرامش، تعاملات اجتماعی، حضورپذیری، امنیت و پاسخگویی از جمله عواملی هستند که مفهوم سرزندگی را تعریف و به آن عینیت می بخشند. کیفیت زندگی که شهروندان تجربه می کنند به دسترسی آنها به زیرساخت ها (وسایل حمل و نقل، آب و بهداشت)، مواد غذایی، هوای پاک، سکونت قابل وصول، کار و شغل مناسب و فضای سبز و پارک ها بستگی مستقیم دارد. دسترسی متفاوت و ناهمگون شهرنشینان به زیرساخت ها نوعی بی عدالتی محسوب می شود و سرزندگی شهر با بررسی حق مردم در تصمیم گیری برای شهر و نیازهای خود تعیین می شود.

oslo-opera-house

سرزندگی به فضا و فعالیت شهری نسبت داده می شود که به سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و پیشرفت شخصی شهروندان کمک می کند و فضای شهری مطلوبی را تصویر می کند که غنای روحانی و فرهنگی را ایجاد کرده و بازتاب می آفریند. اصول اولیه ای که به موضوع مادیت می بخشد شامل عدالت، شأن و منزلت شهروندان، در دسترس بودن، همزیستی، مشارکت و قدرت بخشیدن به مردم است. همچنین می توان گفت فضای شهری سرزنده جایی که زیبایی را به شهروندان و مراجعان خود بشناساند و این بدان معناست که فضای شهری سرزنده برای باید جذاب، کارآمد و امن برای کودکان، زنان و کهنسالان باشد.

شهر و فضاهای آن بستر یا ظرفی برای وقوع انواع فعالیت های فردی یا گروهی شهروندان هستند که پذیرای فعالیت های گوناگون می باشند. فعالیت شهروندان در فضاهای شهری باعث پدید آمدن ارتباطات و تعاملات انسانی گشته و حس مکان را بوجود می آورند. اگر شهر را به مانند یك موجود زنده فرض كنیم، این موجود بر ای ادامه حیات به سرزندگی و نشاط نیازمند است. به همین خاطر نقش فضای شهری، یا به عبارتی زیبایی شناسی كه تعاملات اجتماعی شهروندان بر مبنای آن شكل می گیرد و فرهنگ جامعه در بستر آن ارتقا می یابد، غیرقابل انکار است. شرایط حاكم بر شهرهای امروزی شیوه زندگی جدیدی را پدید آورده اند كه در آن پیاده روی به منظور دسترسی به اهداف مختلف کمرنگ فرض می شود و زیبایی شناسی فضای شهری نادیده انگاشته می شود. به طوری که كه یكی از انواع فضاهای پویا و سرزنده در جهان، مراكز خرید پیاده است كه تعاملات مستقیم انسانی در آنها شکل می گیرد و ارتباطات تقویت می شود. افول زیبایی شناسی در فضاهای شهری سلطه بی قید و شرط خودروها را بر شهر رقم زده است، و به علاوه نقش پیاده روی به عنوان یكی از اركان مهم سلامت روحی و جسمی شهروندان را حذف کرده است.

با به وجود آمدن خیابان های وسیع شهری اثر مخرب آن بر زندگی شهری آشکار گشت. گسترش فضاهای عبور سواره، عابر پیاده را از فضای شهری بیرون راند و ارتباط مشخصی بین وجود کاربری های تجاری در حاشیه خیابان ها و حضور و فعالیت انسان در فضای شهری برقرار نمود. اتوبان ها مسیر حرکت اتومبیل ها را مشخص کردند و به صورت موانعی جلوی ارتباط مستقیم واحدهای همسایگی را سد نمودند و موجب زوال و ضعف زیبایی فضای شهری و ارتباطات انسانی شدند. اثرات مخرب بسیاری همچون آلودگی صوتی و بصری، آلودگی هوا، از بین رفتن منظر شهری و… خاطره ذهنی شهروندان از فضای شهری زیبا و سرزنده را روزبروز کمرنگ تر ساخته و خواسته آنان از فضای شهری را به کالبدی برای رفت و آمد تقلیل داده است. مسیرهای مخصوص حرکت سواره موجب افزایش فاصله مناطق مسکونی و تشکیل مجتمع های آپارتمانی و کاهش استفاده از حمل و نقل عمومی و افزایش افسردگی در شهرها شدند.

امروزه بسیاری از شهرهای بزرگ دنیا فرآیند گسترش اتوبان ها و مسیرهای سواره را متوقف کرده و بر حمل و نقل عمومی و پیاده محور تاکید می ورزند. این فرآیند می تواند به توقف و یا کاهش زوال پویایی و سرزندگی در شهرها کمک کند و در کنار توجه به زیبایی شناسی شهری در برنامه های توسعه شهری، موجب بازیابی سرزندگی فضاهای شهری شود. “چارلز لاندری” مفهوم سرزندگی را به گونه ای متفاوت بررسی نمود بطوریکه معتقد است سرزندگی و زیست پذیری را بایستی جدای از هم تعریف نمود. وی چهار رویكرد عمده را به شكل موضوعی مطرح می سازد و 9 معیار موثر را برای شناسایی یك شهر سرزنده و زیست پذیر برمی‌شمارد که عبارتند از: تراكم مفید جمعیتی، تنوع، دسترسی، ایمنی و امنیت، هویت و تمایز، خلاقیت، ارتباط و تشریك مساعی، ظرفیت همکاری و رقابت. او درباره شهروندان با دید جامع تری سرزندگی را به شكل موضوعی مستقل می داند و عوامل موثر بر آن را به صورت جدول زیر عرضه می دارد.

زیست پذیری:

خود اكتفایی بلند مدت، پایداری، سازگاری، انطباقپذیری و خوداحیایی

سرزندگی:

سطوح فعالیت، استفاده و مشاركت، تعاملات، ارتباطات،

مبادلات و معاملات و سطوح نمایش (چگونگی تظاهر فعالیتها و تعاملات در جهان بیرونی)

انواع سرزندگی

و زیست پذیری

1-        سرزندگی اقتصادی: توسط سطوح اشتغال، درآمد خالص و استانداردهای زندگی مردم در یك منطقه تحت بررسی، شمار سالیانه گردشگران، عملكرد خردهفروشیها، ارزش زمین و دارائی مورد ارزیابی قرار میگیرد.

2-        سرزندگی اجتماعی: به وسیله سطوح فعالیتها و تعاملات اجتماعی به علاوه ماهیت ارتباطات اجتماعی سنجیده میشود. یك شهر سرزنده و زیستپذیر به لحاظ اجتماعی میتواند به واسطه سطوح پایین محرومیت، پیوستگی اجتماعی قوی، ارتباطات خوب و پویایی میان لایههای اجتماعی، روحیه جمعی و غرور مدنی، دامنه وسیعی از شیوه های زندگی، روابط موزون و یك جامعه شهری باطراوات توصیف گردد.

3-        سرزندگی و زیست پذیری محیطی: دو جنبه را دربرمیگیرد. اول پایداری اكولوژیكی كه در رابطه با متغیرهایی نظیر آلودگی هوا و صوت، دفع مواد زائد و فاضلاب، انبوهی ترافیك و فضاهای سبز قرار دارد و جنبه دوم، طراحی است كه متغیرهایی مانند خوانایی، حس مكان، تمایز معمارانه، اتصال و ارتباط بخشهای مختلف شهر، كیفیت روشنایی و این كه محیط شهری تا چه حد دوستانه، امن و به لحاظ روانشناسی نزدیكشدنی است را دربرمیگیرد.

4-        سرزندگی و زیست پذیری فرهنگی: دربرگیرنده بقا، احترام و تجلیل از شهر و مردمانش، هویت، خاطرات، سنت، جشنها اجتماعی، تولید، توزیع و مصرف محصولات دست بشر و نشانه هایی كه بیانگر ماهیت متمایز شهر می باشد است.

 منابع:

  • پاکزاد، جهانشاه؛ مبانی نظری و فرآیند طراحی شهری، انتشارات شورایعالی شهرسازی و معماری، 1385
  • تیبالدز، فرانسیس؛ ترجمه مروارید قاسمی اصفهانی، ساخت شهرهای مردم پسند، انتشارات روزنه، چاپ اول، 1387
  • چپمن، دیوید؛ آفرینش محلات و مکان ها در محیط انسان ساخت، ترجمه شهرزاد فریادی و منوچهر طبیبیان، انتشارات دانشگاه تهران، 1384
  • خستو و سعیدی رضوانی، مریم و نوید؛ عوامل موثر بر سرزندگی فضاهای شهری، نشریه هویت شهر، شماره 6، بهار و تابستان 1389