جایگاه منابع درآمدی شهرداری در قانون

با نگاهی مختصربه تجارب جهانی در زمینه نحوه تأمین منابع مالی شهرداری‌ها، این مهم آشکار می‌شود که بسیاری از مشکلات اساسی “تأمین منابع مالی شهرداری‌ها در ایران” به روشن نبودن جایگاه این مبحث در قوانین اقتصاد عمومی کشور مربوط است. در واقع جایگاه شهرداری‌ها در ساختار اداری کشور تاحدی مبهم است. در قانون، تأسیس شهرداری در محدوده های جغرافیایی در شرایطی مقدور است که آن محدوده به عنوان ” شهر ” شناخته شود، اما در نظام اداری و تقسیم بندی امور اجرایی کشور حدود مفهوم شهرداری در رابطه با وظایف و جایگاه شفاف نیست.

Solution-Economy

در ماده 1 قانون بلدیه مصوب سال 1286 هجری شمسی آمده است: “مقصود اصلی تأسیس بلدیه حفظ منافع شهرها و ایفای حوائج اهالی شهرنشین است “، ولی در قانون مصوب سال 1344 و اصلاحات و الحاقات بعدی آن منظور از تأسیس شهرداری بیان نشده است. البته بررسی مستندات مربوط به اختیارات، وظایف و روابط متقابل دولت (حکومت ملی) و شهرداری (حکومت محلی) در ایران ساده نیست، اما در این مقاله به بررسی چرایی گسستگی وظایف و روابط متقابل دولت و شهرداری‌ها در زمینه “مدیریت تأمین منابع مالی شهرداری‌ها” پرداخته می شود. عمده‌ترین قوانین مرتبط را می‌توان به شرح زیر بیان کرد:

ماده 68 قانون شهرداری: این ماده بودجه و تخصیص اعتبارات شهرداری را از محل درآمدهای مستمر شهرداری تعیین کرده است.

ماده 29 آیین نامه مالی شهرداری‌ها: براساس این ماده (مصوب 12/4/1346) درآمدهای شهرداری به طور کلی به شش طبقه تقسیم می‌شود.

ماده 136 قانون برنامه سوم: این ماده به دولت اجازه می‌دهد تا با توجه به توانایی‌های شهرداری‌ها، آن دسته از تصدهای مربوط به دستگاه‌های اجرایی مرتبط با مدیریت شهری را که ضروری تشخیص می‌دهد با پیشنهاد مشترک وزارت کشور سازمان امور اداری و استخدام کشور (سازمان و مدیریت و برنامه ریزی کشور) همراه با منابع تأمین اعتبار ذی ربط به شهرداری‌ها واگذار کند.

اعتبارات ماده 38 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت: اعتبارات ماده 38 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت، که براساس قانون در اختیاروزارت کشور (سازمان شهرداری‌های کشور) قرار گرفته است تا بین شهرداری‌های کشور توزیع شود، نوعی وجوه متمرکز در اختیار سازمان شهرداری‌های کشور است. این وجوه با توجه به سه رویکرد مذکور در آیین نامه اجرایی ماده پیش گفته بین شهرداری‌های کشور توزیع می‌شود. این سه رویکرد عبارت‌اند از:

  1. توانمند سازی شهرهای کوچک، شهرهای تازه تأسیس و شهرهای دارای جمعیت کمتر از یکصد هزار نفر
  2. حمایت از شهرهای متوسط (با جمعیت یکصد الی پانصد هزار نفر)
  3. حمایت از برخی پروژه‌های مهم و اضطراری در شهرهای بزرگ که از جهات اقتصادی، سیاسی – اجنماعی و امنیتی دارای اهمیت هستند.

قانون نوسازی و عمران شهری: این قانون، مصوب 7/9/1347 یکی از مهم‌ترین قوانین عمران شهری برای شهرداری‌ها محسوب می‌گردد که شامل 36 ماده و 47 تبصره است. در واقع قانون نوسازی و عمران شهری یکی از مهم‌ترین قوانین مربوط به شهرداری‌های کشور به هزینه آن در امور عمرانی و جاری شهرداری‌ها دقیقاً مشخص شده است. شهرداری‌ها نیز مکلف گردیده‌اند که عوارض وصولی این قانون را منحصراً صرف نوسازی و عمران شهری کنند. مصرف وجوه حاصل از اجرای این قانون، غیر از موارد مصرح در قانون نوسازی و عمران شهری در حکم تصرف غیر قانونی به اموال دولت بر شمرده شده است. با توجه به بررسی‌های انجام گرفته در سال 1382، درآمد نوسازی شهرداری‌ها به عنوان کد درآمدی در خور توجه در لیست کدهای درآمدی پایدار شهرداری‌ها نمایان گردیده است.

موارد زیادی به عنوان چارچوب‌ها و اهرم‌های اصلی این قانون مورد توجه قرار گرفته که در ادامه به مهم‌ترین این موارد اشاره می شود:

  1. درآمدی پایدار برای شهرداری‌ها (ماده 2 قانون)
  2. چگونگی هزینه عملکردی درآمد حاصل از این قانون
  3. بخشودگی‌های واقعی املاکی که از خدمات کافی بهره مند نیستند (تبصره 2 ماده 4)
  4. الزام و تکلیف شهرداری‌ها به هزینه کرد 90 درصد عمرانی و 10 درصد جاری حاصل از درآمد این قانون
  5. چگونگی اخذ مصوبه نوسازی به وسیله هیئت دولت با پیشنهاد مشترک وزارت کشور و اقتصاد و دارایی برای عرصه املاک و مسکن و شهرسازی و وزارت کشور برای اعیانی املاک واقع در شهرها
  6. چگونگی رسیدگی به اعتراضات مؤدیان (ماده 8)
  7. چگونگی تعیین خسارت برای استنکاف کنندگان از عوارض نوسازی (ماده 13)

قانون تجمیع عوارض: این قانون مصوب 22/10/1381، مشتمل بر 10 ماده و 19 تبصره به تصویب مجلس شورای اسلامی و همچنین آیین نامه اجرایی آن نیز در تاریخ 28/12/1381 به تصویب هئیت وزیران رسید. هدف اصلی ارائه کنندگان این قانون، برطرف ساختن پراکندگی و تعدد مراجع وصول عوارض و مالیات‌های مختلف از تولیدکنندگان کالاها، ارائه کنندگان خدمات و وارد کنندگان کالاها بیان شده است.
ماده 166 قانون مالیات‌های مستقیم مصوب 28/12/1345 وضوع وصول یک مالیات اضافی به نرخ 3% از منابع مشخص شده برای تأمین احتیاجات شهرداری‌ها: این ماده در قانون مالیات‌های مستقیم مصوب سال 1366 حذف شد لکن وصول آن مجدداً در ماده 5 قانون برنامه اول برقرار گردید. سپس با پایان یافتن سال اجرای برنامه طبق پیگیری و پیشنهاد وزارت کشور در اجرای ماده 30 قانون ” وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین ” مصوب 28/12/1373 به تصویب رئیس جمهور رسید.
قانون لغو عوارض دروازه ای: مصوب 23 اردیبهشت 1348 موضوع برقراری عوارض صدی شش حقوق گمرکی و سود بازرگانی کلیه وادرات کشور، و هرکیلو یک ریال عوارض اضافی از قند و شکر مصرف داخلی که هر دوی این عوارض به وزارت کشور تحویل داده می‌شده است، بنا به احتیاجات شهرهای مختلف بین شهرداری‌ها تقسیم گردد.
ماده 2 قانون تأمین اعتبارات عمرانی و عمومی: مصوب آذرماه 1343 مبنی بر وصول 50 دینار عوارض برای شهرداری‌ها از بابت فروش هر لیتر بنزین از اول فروردین ماه 1344
لایحه قانونی راجه به وصول عوارض شهرداری از کسانی که با هواپیما در خطوط داخلی مسافرت می‌کنند: مصوب 4/2/58، شواری انقلاب اسلامی ایران، مبنی بر پرداخت 5% بهای بلیت به عنوان عوارض شهرداری
لایحه قانونی اصلاح قانون وصول مالیات از اتومبیل‌های سواری برای بهبود عبور و مرور در تهران: مصوب 13/6/58، موضوع وصول عوارض شماره گذاری و عوارض سالانه برای مصرف در امور مربوط به بهبود عبور و مرور در شهر
• نامه شماره 3148 مورخ 29/2/72 دفتر ریاست جمهوری اسلامی ایران موضوع موافقت رئیس جمهور با پیشنهاد وزارت کشور مبنی بر وصول عوارض معادل 1% تولیدات کارخانجات و کارگاه‌ها
• نامه شماره 2998 مورخ 29/2/72 دفتر ریاست جمهوری موضوع موافقت رئیس جمهور با پیشنهاد وزارت کشور مبنی بر وصول عوارض 1% قیمت تمام شده فروش خودروهای سواری و سواری بیابانی و عوارض 3% از بهای قیمت وادراتی خودروهای خارجی به عنوان عوارض شماره گذاری به نفع شهرداری‌ها
• نامه شماره 1/2/34 مورخ 11/1/77 سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، موضوع موافقت رئیس جمهور با وصول ده ریال عوارض از هر لیتر نفت سفید و نفت گاز و 5 ریال عوارض از هر لیتر نفت کوره، برای کمک به سیستم حمل و نقل عمومی شهرهای بزرگ.

 منابع

  • سعادت آملی – شهرام- گامی تازه در مدیریت تأمین منابع مالی شهرداری‌های ایران -مجله شهرداری‌ها– ضمیمه شماره 50- ویژه نامه شماره 8–مالیه شهرداری– تیرماه 1382
  • بهاروند – محمد رضا- مدیریت درآمد و هزینه شهرداری‌ها – ماهنامه پژوهشی، آموزشی؛ اطلاع رسانی برنامه ریزی و مدیریت شهری شهرداری‌ها – سال پنجم – شماره 56
  • عربشاهی – زهرا – بررسی تحولات درامد سرانه شهرداری‌های کلان شهرهای کشور 81-1375 فصلنامه مدیریت شهری – شماره 17 – بهار 1383
  • مرکز مطالعات برنامه ریزی شهری – الگوی توزیع اعتبارات ماده 38 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت بین شهرداری‌ها – فصلنامه مدیریت شهری – شماره 13 – بهار 1382
  • هاشمی – سید مناف- احیای قانون نوسازی، ضرورتی انکار ناپذیر در پایداری منابع درآمدی شهرداری‌های کشور – مجله شهرداری‌ها– ضمیمه شماره 50- ویژه نامه شماره 8–مالیه شهرداری– تیرماه 1382
  • طاهر خانی – حبیب الله- مصوبات مهم در مالیه شهرداری