مفهوم شناسی فضای عمومی و خصوصی

در این زمینه دو تعریف مبتنی بر دو مفهوم فضا را می‌توان دید؛ یک تعریف جنبه مطلق و ساکن را تعریف فضای عمومی عمده می‌کند. بنابراین، فضای عمومی را با فضای باز شهری یکی می‌بیند. اما گرایش دیگر، فضای عمومی را هر جایی می‌بیند که عرصه حیات اجتماعی شهری است و در تقابل با حیات خصوصی فردی. به عبارتی درک فضای شهری را با بیان روابط عرصه‌های عمومی و خصوصی همراه می‌کند.
livable-urban-spaceجان لنگ چنین تعریفی از فضا ارائه می‌دهد و قلمرو عمومی را برحسب امکان دسترسی عمومی تعریف می‌کند. به اعتقاد وی:قلمرو عمومی لزوماً با مستغلات دارای مالکیت عمومی، دارای یک مرز نیست. قلمرو عمومی از مکان‌ها و ارتباطاتی تشکیل می‌شود که برای همه قابل دسترس است، اگر چه این دسترسی ممکن است که در اوقات معینی تحت کنترل باشد. این تصویر که قلمرو عمومی صرفاً فضای بیرونی است، تصویری اشتباه است، اگر چه مطمئناً مقدار زیادی از آن چنین است – مثل میدان‌ها، خیابان‌ها، پارک‌ها. قلمرو عمومی ضمناً شامل مکانهای داخلی است که در حیطه عمومی قرار می‌گیرند – مثل تالارهای ایستگاههای راه آهن و ساختمانهای عمومی.البته وی بلافاصله به این نکته اشاره می‌کند که در مورد محدودة فضای عمومی و فضای خصوصی ابهام وجود دارد. به این دلیل که هر دو، سطوح مشترک کالبدی می­یابند.مدنی پور در تعریف فضای عمومی می‌گوید:

فضای عمومی را می‌توان به مثابه فضایی تعریف کرد که اجازه می‌دهد مردم به آن و فعالیتهای درون آن، دسترسی داشته باشند، و فضایی است که یک کارگزار عمومی آن را کنترل می‌کند، و فضایی است که در جهت منافع عمومی، تأمین و اداره می‌شود.

اما نکته اینجاست که بین فضای خصوصی، یعنی فضاهایی که حریم شخصی افراد محسوب می‌شود تا فضاهای بسیار عمومی، مثل میدان، یک سلسله مراتب فضایی  وجود دارد که عرصه‌های نیمه عمومی تا نیمه خصوصی.

فضای عمومی فضای خصوصی
چنین سلسله مراتبی، به ویژه در شهرهای سنتی ما کاملاً دیده می‌شود. به دلیل نحوه خاص شکل گیری آن‌ها  که به قول راپوپورت «مبتنی بر حیاط یا محوطه‌های درونی یا شهری درون – برون فکنده است.  بنابراین، محوطه‌های درون بناهای عمومی، مثل مساجد، کاروانسراها، سراها، حمام‌ها، امامزاده‌ها … عرصه‌های عمومی و نیمه عمومی هستند که دسترسی به آن‌ها یا مثل حمام تقریباً محدودیتی زمانی – و نه فردی.با تغییر نقش فضاها از طرفی و نیز سلطه درک مطلق گرا از فضا از طرف دیگر – به ویژه از زمان رنسانس به بعد – مفهوم فضای عمومی با فضای باز شهری یکسان دانسته شده است. بدین ترتیب، فضاهای بسته و محصور که در طول تاریخ نقش و عملکرد عمومی داشته‌اند، عملاً حذف شده و همراه با آن‌ها درکی که این گونه اماکن را فضای عمومی می‌دید، از بین رفته است.

ارائه دیدگاه غیرفعال است