خواص صوت‌ و رابطه آن با معماری

میان هنرهای هفتگانه همواره رابطه ای نزدیک وجود داشته است، چنانکه موسیقیدانان علاقمند به نقاشی و طراحی مجسمه سازی و معماری در طول تاریخ کم نبوده اند. مشاهیری همچون لئوناردوداوینچی از جمله هنرمندانی بودند که علاوه بر آگاهی و مهارت بسیار در حوزه هنر از سایر علوم نیز سررشته داشته اند. امروزه فن و هنر معماری برای تطابق با تحولات محیط زندگی انسان در رابطه با پیشرفت سریع تکنولوژی و افزایش رفاه ناشی از آن، بایستی به دیگر علوم و هنرها که در زندگی انسان تنیده شده اند نیز نیم نگاهی داشته باشد. از این رو در این مقاله به اختصار ارتباط بین هنر موسیقی و معماری مورد بررسی قرار می گیرد.

music-architecture-design

نیرو یا شدت‌:

تكیه‌ یا اكسان‌، و یا مشخص‌ كردن‌ بخشی‌ از یك‌ اثر را «انتانسیته‌» یا نیرو و یا شدت‌ آن‌ بخش‌ از آن‌ اثر می‌گویند. در موسیقی‌ و معماری‌ و نقاشی‌ وسایر هنرها نیز از اهمیت‌ ویژه‌ای‌ برخوردار است‌.

سنگینی‌ یا ثقل‌:

سنگینی‌ یا «دانسیته‌» در موسیقی‌ به‌ سه‌ گونه‌ خود را می‌نمایاند: «الف‌»: حركت‌ یا موومان‌ . «ب‌»: ساز بندی‌ اركستر  «ج‌»: جنس‌ یا ژانر و یا كیفیت‌ صداهای‌ سازها مثلا ژانر، یا جنس‌ صدای‌ ساز توبا، با مقایسه‌ با جنس‌ صدای‌ ابوا یا فلوت‌، از سنگینی‌ خاصی‌ برخوردار است‌

كشش‌:

در ازای‌ زمان‌ مداومت‌ یك‌ صوت‌ را كشش‌ می‌نامند.  زمان‌ مداومت‌ صوت‌ می‌تواند به‌ اندازة‌ كشش‌ یك‌ نوت‌ «چهار لاچنگ‌» و حتی‌ یك‌ «آپوجاتورا» (یا: نوت‌ تكیه‌)  باشد – و یا می‌تواند در ازای‌ زمان‌ مداومت‌ آن‌، معادل‌ یك‌ نوت‌ «گرد» و یا چند برابر نوت‌ گرد باشد. طبق‌ تقسیم‌ بندی‌ كنونی‌، بلندترین‌ كشش‌ صوت‌ (یعنی‌ نوت‌ گرد) واحد زمان‌ محسوب‌ شده‌ است‌ .

زمان‌ كشش‌ صوت‌:

اگر ضربان‌ قلب‌ انسان‌ سالم‌ را ملاك‌ سنجش‌ قرار بدهیم‌ و هر یك‌ از ضربه‌ها را یك‌ واحدزمانی‌ فرض‌ كنیم‌، «نوت‌ گرد» معادل‌ چهار ضرب‌، نوت‌ سفید، معادل‌ دوضرب‌، نوت‌ سیاه‌، معادل‌ یك‌ ضرب‌ – نوت‌ چنگ‌ معادل‌ نیم‌ ضرب‌… الی‌ آخر، خواهد بود. در معماری‌ كشش‌، معمولابریكی‌ از ساختارهای‌ بنا می‌افتد و در دیگر هنرها به‌ گونه‌ای‌ خاص‌ متجلی‌ می‌گردد.

اوج یا ارتفاع:

 در موسیقی‌ به‌ اوج‌ و حضیض‌، یا زیر و بمی‌ و بلندی‌ و كوتاهی‌ صوت‌ و یا یك‌ اثرموسیقی‌ اطلاق‌ می‌گردد. این‌ محدوده‌ صوتی‌، از حضیض‌ تا اوج‌ را ارتفاع‌ می‌گویند. در معماری بلندی‌ و كوتاهی‌ بخش‌های‌ یك‌ بنا و تناسبات‌ موجود در آن‌ها به‌ ارتفاع‌ تعبیر می‌گردد.

زنگ‌ یا تمر Timbre:

 صدای‌ سازها، متكی‌ به‌ نوع‌ ساختمانشان‌ با یكدیگر تفاوت‌ دارد، همانطور كه‌ صدای‌ خواننده‌ای‌ با صدای‌ خوانندة‌ دیگر متفاوت‌ است‌. این‌ عامل‌ تفاوت‌ را زنگ‌ یا تمر یا طنین‌ صوت‌ نام‌ نهاده‌اند

سرعت‌  Vitesse:

ازتندی‌ به‌ كندی‌ و یا از شدت‌ به‌ ملایمت‌ را سرعت‌ می‌گویند. «زناكیس‌» فرمول‌ سرعت‌ یك‌ گلیساندو را با این‌ كسر نشان‌ داده‌ است‌ . V = DH/DT ؛ كه‌ « V » نشانه‌ سرعت‌ و  DH  زمان كشش‌ صوت‌    و  DT  نشانه‌ شدت‌ صوت‌ است‌ .

گلیساندو:

گلیساندو‌  كه‌ به‌ آن‌ اهل‌ موسیقی‌ مالش‌ نیز می‌گویند و آن‌ لغزاندن‌ انگشت‌ برروی‌ سیم‌ تا محدوده‌ نیم‌ پرده‌ و بازگشت‌ به‌ نوت‌ اصلی‌ است‌. در معماری‌ این‌ واژه‌ وقتی‌ به‌ كار می‌رود كه‌ سطحی‌ به‌ نرمی‌ به‌ سطح‌ دیگری‌ می‌پیوندد و احتمالا مجدداً به‌ سطح‌ نخستین‌ رجعت‌ می‌كند .

احساس‌:

حالت‌ یا ارتعاشاتی‌ است‌ كه‌ هنرمند به‌ پاره‌ای‌ از اصوات‌ می‌دهد – در معماری‌ احساس‌، به‌ وسیله‌ رنگ‌ و ایجاد سایه‌ روشن‌ القاء می‌گردد. تضـاد  – تكرار – قرینه‌ سازی ‌نیز  در هر دو هنر معماری‌ و موسیقی‌ به‌ كـــار می‌رود .

وزن‌ یا ریتم:

به‌ قول‌ «زناكیس‌»، «وزن‌ در حالت‌ ناب‌ آن‌، دست‌ یازی‌ به‌ عدد است‌ در چهارچوب‌ زمان‌» . وزن‌ در موسیقی‌ مبحثی‌ است‌ وابسته‌ به‌ زمان‌ و در معماری‌ وابسته‌ به‌ فضا.

هم‌ آهنگی‌ یا هارمونی:

در قرن‌ هفدهم‌ میلادی‌ نظری‌ دان‌ها به‌ نوشتن‌ قواعدی‌ برای‌ آكوردها، و اصولی‌ برای‌ علم‌ هم‌ آهنگی‌ پرداختند در اینجا مراد از كلمه‌ هم‌ آهنگی‌ توافق‌ و سازش‌ اصوات‌ و الحان‌، و در معماری‌ توافق‌ «تم‌ها» و موتیف‌ها و موضوع‌ها با یكدیگر است‌ . به‌ قول خواجه‌ شیراز:

از خلاف‌ آمد عادت‌ به‌ طلب‌ كام‌ كه‌ من‌                             كسب‌ جمعیت‌ از آن‌ زلف‌ پریشان‌ كردم‌

پرفسور «آلسوپ‌» گفته‌ است‌: «در معماری‌ رنگ‌، بافت‌، شكل‌، نرمی‌، خشونت‌ و انعكاس‌، تماما می‌توانند هم‌ آهنگ‌ باشند. به‌ طور كلی‌ برداشت‌ احساسی‌ قضیه‌ اینست‌ كه‌: معماری‌ بایستی‌ آسایش‌ بخش‌ و هم‌ آهنگ‌ باشد…درست‌ است‌ كه‌ در موسیقی‌، هم‌ آهنگی‌ در معنای‌ سازش‌ اصوات‌ بایكدیگر است‌، ولی‌ در مفهوم‌ وسیع‌تر، تناسباتی‌ است‌ میان‌ اصوات‌، جمله‌های‌ موسیقی‌ و تمروزنگ‌ وطنین‌ سازها با یكدیگر. زنگ‌ یک ساز مضرابی‌، با زنگ‌ یا طنین‌ یك‌ ساز آرشه‌ یی‌ با هم‌ اختلاف‌ دارند، ولی‌ وقتی‌ به‌ نحو خاصی‌ مورد استفاده‌ قرار گرفتند مطبوع‌ و هم‌ آهنگ‌ می‌شوند».

در میـــان‌ سازش‌های‌ مطبوع‌، فاصله‌ ایست‌ بسیار خوش‌ آیند به‌ گوش‌ كه‌ به‌ آن‌ «فاصله‌ طلایی‌ یا بخش‌ طلایی‌ گفته‌اند ، که فاصله‌ای‌ است‌ كه‌ فقط‌ در موسیقی‌ مشرق‌ زمین‌، به‌ ویژه‌ پرده‌های‌ سازنده‌ دستگاه‌ سه‌ گاه‌ موجود است‌. نسبت‌ طلایی‌ (یا بخش‌ طلایی‌) عبارت‌ است‌ از تقسیم‌ یك‌ پاره‌ خط‌ به‌ دو قسمت‌، به‌ طوری‌ كه‌ نسبت‌ قطعه‌ كوچكتر آن‌ به‌ قطعه‌ بزرگترش‌ برابر باشد با نسبت‌ قطعه‌ بزرگتر آن‌ به‌ طول‌ تمام‌ پاره‌ خط‌ (باید گفت‌) نسبت‌ ضلع‌ مربع‌ به‌ طول‌ قطرش‌ برابر  باشد».

شكل‌ یا فرم‌:

    عبارت‌ است‌ از تركیب‌ عناصری‌ كه‌ یك‌ مجموعه‌ كامل‌ و زنده‌ را به‌ وجود می‌آورد ؛ و عاملی‌ است‌ كه‌ هم‌ آهنگی‌ میان‌ عناصر برقرار می‌سازد.

خط‌:

مجموعه‌ای‌ است‌ از نقطه‌ها. خاصیت‌ خط‌، حركت‌ و جنبش‌ به‌ سوی‌ مقصدی‌ است‌. خطوط‌ افقی‌ – عمودی‌ – مایل‌ – منحنی‌ – شكسته‌ و مارپیچ‌، هریك‌ دربیننده‌ احساس‌ خاصی‌ را القاء می‌كند. اینطور تجربه‌ شده‌ است‌ كه‌: خطوط‌ عمودی‌، نظر را به‌ سوی‌ بالا می‌كشاند – خطوط‌ افقی‌، آرامش‌ بخش‌، و خطوط‌ مورب‌ محرك‌ ،و خطوط‌ منحنی‌ نرم‌ و مطبوع‌ هستند.

سایه‌ روشن‌:

در موسیقی‌ عبارت‌ است‌ از ایجاد هم‌ آهنگی‌ میان‌ درجات‌ زیرو بمی‌ و مقدار كشش‌ صوت‌ از ضعیف‌ به‌ قوی‌ و در معماری‌ نشان‌ دادن‌ ارزش‌ نور از كم‌ رنگ‌ به‌ پررنگ‌ (چه‌ به‌ وسیله‌ نور و چه‌ به‌ وسیله‌ خطوط‌ و سطوح‌) تعبیر می‌شود.

رنگ‌:

در موسیقی‌، تجسم‌ رنگ‌، به‌ وسیله‌ سازهای‌ گونه‌ گون‌ عملی‌ می‌شود. مثلا: سازهای‌ بادی‌ مسی‌، مانند ترومپت‌، ترمبون‌ و مانند آنها رنگ‌ قرمز را متبادر به‌ ذهن‌ می‌سازند (به‌ همین‌ سبب‌ وقتی‌ موسیقی‌ دانی‌ قصد تجسم‌ صحنه‌ جنگ‌ را دارد از صدای‌ این‌ سازها بهره‌ می‌گیرد.سازهای‌ بادی‌ چوبی‌ مخصوصا «اوبوا» یاسورنای‌ ایرانی‌، رنگ‌ سبز و فلوت‌ یانی‌، رنگ‌ آبی‌ را به‌ خاطر می‌آورند. بر همین‌ اساس‌ سنفونی‌ پاستورال‌ (اثر بتهوون‌) ساخته‌ شده‌ است‌. و تكیه‌ بر همین‌ نقش‌ انگیزی‌ رنگ‌ سازها در شنونده‌ است‌ كه‌ «تترالوژی‌ واگنر» آفریده‌ شده‌ است‌.

منابع:

  • کمال پور تراب، مصطفی: جزوه تئوری موسیقی، http://dl.parsbook.org/server3/uploads/music-theory.zip
  • کلیدواژه معماری در ویکی پدیا: fa.wikipedia.org/wiki/معماری

ارائه دیدگاه غیرفعال است