کلانشهر و چالش سکونتگاه های غیررسمی

در زمینه علت یابی و شناخت زمینه های حاشیه نشینی نظریه های متعددی ارائه شده است و پدیده حاشیه نشینی از دیدگاههای مختلفی چون ویژگیهای اجتماعی، بوم شناسی شهری، نحوه استفاده از زمین، کمبود مسکن و قیمت زمین و بررسی شده است. مارشال کلینارد به حاشیه نشینی از دیدگاه بوم شناسی نگریسته و مراحل رشد شهر را در نتیجه نقش اقتصادی آن و دلیل اصلی تفکیک گروههای قومی و ایجاد زاغه ها می داند. هومر هویت نیز نظریه قطاعی شکل شهر خود را بر این اساس ارائه داده است.

hashie-neshini

راونشتاین و اورت لی نیز دلیل اصلی مهاجرت از یک نقطه به نقطه دیگر را وجود عوامل مثبت در مقصد و عوامل منفی در مبداء میدانند که باعث وقوع مهاجرت می شود و اغلب حاشیه نشینان نیز مهاجرانی هستند که به خاطر وجود عوامل مثبت در شهر مقصد، به آن جذب شده اند. تودارو نیز انگیزه های اقتصادی مهاجران و درآمد انتظاری در شهر را دلیل اصلی مهاجرت تعریف می کند. از یک دیدگاه دیگر نیز حاشیه نشینی معلول مسایل کلی نظام جهانی است و با توجه به شرایط خاصی ظهور یافته است. اما آنچه دراغلب کشورهای جهان سوم و از جمله ایران رخ داده است، نه تنها نتیجه تقسیم کار بین المللی است بلکه حاصل عدم تعادل در نظام های اقتصادی و اجتماعی آنهاست. پس از وقوع فرایند تاریخی شکل گیری مناطق حاشیه ای در کنار شهرهای بزرگ جهان، سیاستها و استراتژیهایی جهت مقابله با حاشیه نشینی در سطح جهان  مورد توجه قرار گرفت. در مرحله اول سیاست عرضه مسکن عمومی (دهه 60-1950)، درمرحله دوم استراتژی ارائه نیازهای اساسی (دهه 1970) و در مرحله سوم طرح های خودیاری محلی و مشارکت دولتی مورد توجه قرار گرفت. در جدول زیر ویژگیها و نتایج حاصل از بکار گیری هر یک از روشهای فوق مطرح شده است.

تاریخچه مقابله با حاشیه نشینی در جهان

ردیف

دوره زمانی

الگوها

اقدامات

نتایج

1

دهه 1960

برنامه خانه سازی اجتماعی

– رشد فقرو کمبود مسکن شهری ، اتخاذ سیاست خانه سازی اجتماعی در بسیاری از کشورها،احداث مسکن ارزان قیمت

-کمبود منابع مالی دولتی، تشدید مهاجرت روستا شهری و بی نصیب ماندن گروههای فقیر(هدف) ازمساکن احداثی پرهزینه با استانداردهای بالا،  منجر به شکست این راه حل شد

2

دهه 1970

1- طرح زمین – خدمات

-ارائه زمین تفکیکی همراه با خدمات (سرویس ) به گروههای فقیر ، بهره گیری از تواناییهای مالی افراد ،به همراه ارائه وامهای احداث مسکن  و تحت پوشش قرار دادن بیشتر خانوارهای حاشیه نشین

-کمبود زمین عمومی برای عرضه توسط مقامات دولتی، مشکلات دسترسی به مشاوره های فنی ، ناتوانی بازپرداخت وامها  از دلایل شکست این طرح به شمار می رود.

2-برنامه بهسازی زاغه ها

– محدودیت مالی در زمینه سیاست خانه سازی و مشکلات عرضه زمین و خدمات، مسئولان دولتی اقدام به سرمایه گذاری در زمینه بهسازی زاغه های حاشیه شهر و سکونتگاهای غیر رسمی و تثبیت مالکیت  نمودند.

– تاثیرناچیز بر توسعه گسترده شهری ، مشکلات ناشی از نگهداری زیرساختهای بهسازی شده شهری و مشکلات ناشی از حق تملک زمین منجر به کاهش خودیاری شده بود.

3

دهه 1980

توانمند سازی

-بسیج تمامی امکانات بالقوه ومنابع موجود برای ایجاد مسکن وبهبود شرایط زندگی گروههای فقیر ، مشارکت فعال ساکنان فقیر، جلوگیری از تخریب حداقل سرپناه، تکیه بر روشهای مشارکتی برای تامین سرپناه کافی برای همه .

– فقدان حق تملک تضمین شده ، معامله نادرست اراضی مسکونی ، نظامهای مالی انعطاف ناپذیر در زمینه مسکن ، مقررات نامطلوب در زمینه ساخت و ساز و طراحی از مشکلات طرح می باشد.

4

روند کنونی (2000 به بعد)

پیکارجهانی برای تضمین حق اقامت و سکونت (شهرهای بدون زاغه)

-تضمین حق مالکیت لازمه توسعه اقتصادی است. مشارکت قشر فقیر شهری در طراحی راه حلهایی برای حل مشکل مسکن ، حق مسکن برای همه ، تضمین حق مالکیت ، مشارکت به عنوان وسیله ای برای تضمین توسعه پایدار ، اسکان مجدد بدون اعمال زور به جای تخلیه اجباری ، دسترسی قشر فقیر شهری به زمین برای سکونت

تلاش برای توانمندسازی حاشیه نشینان و مشارکت آنها در تصمیم گیری برای زندگی خود

بررسی روند تاریخی فوق نشان دهنده تمایل بشر به بهبود شرایط زندگی به ویژه در شهرها است. به منظور پیشگیری از وقوع حاشیه نشینی علاوه بر الگوهای فوق الذکر، نظریه ها و روشهای دیگری توسط صاحب نظران ارائه شده است که از آن جمله می توان به نظریه های مشارکتی اشاره نمود.

علاوه بر نظریه های مشارکتی که توسط نظریه پردازان دانشگاهی ارائه می گردد، مصوبات و رویه هایی در سطح جهان وجود دارد که از مفهوم مشارکت شهروندان در کنار برخی اصول و رویه های دیگر حمایت  می کند و به این وسیله نقش برجسته ای در اجرا و پیگیری عملی مفهوم مشارکت دارد. این مصوبات و رویه های جهانی عبارتند از: بیانیه هبیتات  در سال 1996، ایده حکمروایی خوب و ایده توانمندسازی. برنامه های ارائه شده توسط سازمان ملل با نام اهداف توسعه هزاره نیز منطبق بر کاهش فقر و اصلاح شرایط زندگی جوامع در حال توسعه بوده که تاثیرات به سزایی بر مهار حاشیه نشینی داشته است. همچنین سمپوزیوم هایی با حمایت بانک جهانی در زمینه تحقیقات شهری به ویژه در سالهای اخیر اجرا شده است که از آن جمله می توان به سمپزیوم 2002 بانک جهانی با عنوان«توسعه شهری با هدف کاهش فقر:به سمت تدوین یک برنامه تحقیقاتی» و دومین سمپزیوم سال2003 میلادی بانک جهانی با عنوان« توسعه شهری برای رشد اقتصادی و کاهش فقر» در شهر واشنگتن، سومین سمپوزیوم سال 2004  با عنوان «کنفرانس آموزش جهانی برای سرعت بخشیدن به کاهش فقر بزرگ مقیاس» در شانگهای چین اشاره کرد.

با نگاهی اجمالی به اهداف سمپوزیومهای مذکور می توان دریافت که شعار تمامی آنها برقراری تعادل اقتصادی در مناطق است که در نتیجه آن تعادل فضایی و اجتماعی نیز حاصل خواهد شد. در کشور ما ایران نیز راهبردهای متعددی توسط کارشناسان و صاحب نظران مسایل شهری ارائه گردیده است که ازآن جمله می توان به احداث کمربند سبز به منظور تحدید حدود شهر، افزایش قوای نظارتی دستگاه های مدیریت شهری و تصویب قوانینی که به طور مستقیم یا غیر مستقیم مانع گسترش سکونتگاه های غیر رسمی گردد، اشاره نمود.

بر اساس الگوهای فوق الذکر در بسیاری از کشورهای در حال توسعه برنامه هایی جهت توسعه مناطق حاشیه نشین توسط سازمان ملل تهیه و اجرا شده است. به عنوان نمونه در کشور سنگال که به طور نسبی  25% نواحی شهری  را حاشیه تشکیل می دهد، پروژه ای با هدف “بهبود محل سکونت” با محوریت مشارکت مالی- نیروی انسانی حاشیه نشینان تعریف شده و به مورد اجراء گذاشته شده است. این پروژه شامل دو مرحله بوده است که در مرحله اول پروژه به صورت آزمایشی در محلات تا 10هزار نفری اجراء شده و سپس به مراکز شهری بیش از 100هزار نفر منتقل شده است..در کشور عربستان نیز دولت عربستان، به دلیل هجوم تعداد زیادی جمعیت روستایی و بیابانی به شهرها که نتیجه اش گسترش حاشیه نشینی و مساکن غیر برنامه ای بوده، برنامه گسترده ای تحت عنوان مسکن کم درآمدها را آغاز نموده است و در مجموع در 17 ساله اخیر 1200000 قطعه زمین با مساحتی بین  400 تا 900 متر مربع، همراه با وام های 20 ساله با بازپرداخت 80 %، به وسیله شهرداری ها به افراد واجد شرایط در شهرهای مختلف عربستان سعودی واگذارشده است.

Dakar-Senegal

در کشور مصر به منظور حذف یا اصلاح حاشیه های شهری ، سیاست “تقویت بنیانهای اقتصادی خانوارهای ساکن در مناطق حاشیه نشین ” در پیش گرفته شده است. در این راستا در شهرهایی مانند اسکندریه ” انجمن غیر انتفاعی مشاغل کوچک ” تاسیس گردید که با کمک گرفتن ازموسسات خارجی از جمله اعانات موسسات آمریکایی، توانست وام های کوچک با حداقل ضمانت، باز پرداخت قابل انعطاف و ارائه کمکهای فنی به مشتریان را ارئه کند. از آنجا که بیش از 40 % کل اشتغال صنعتی کشور مصر را فعالیت های کوچک مقیاس تشکیل می دهند، ارائه وام ها و اعتبارات مذکور تاثیر قابل توجهی در ارتقاء سطح اقتصادی شهرها و شهرنشینان داشته است.

کشور هند به منظور تقویت بخش مسکن ، به خصوص در مناطق زاغه نشین هند، استراتژی توسعه سرپناه شهری با محوریت کاهش هزینه های زیست محیطی ناشی از مساکن نامتعارف ، از طریق بکارگیری تکنولوژی های جدید را اتخاذ نمود که باعث کاهش هزینه های مذکور تا 40 % شده است. در کشور کوبا با تشکیل گروه متخصصین معماری، به بهبود و احیاء مساکن گروههای کم درآمد اقدام شده است. به این منظور، برای اصلاح ساختار مسکن به نوعی طراحی مشارکتی متکی بر ارتباط محکم بین معمار و مشتری اقدام شده و از طریق یک مطالعه تفصیلی در مورد مکان و نیازمندیهای اعضاء خانوار که به کمک روشها و تکنیکهای روان کاوی صورت گرفته، این متد مورد استفاده قرار گرفته است. که در نتیجه آن ساکنین کم درآمد شهری با کمترین هزینه و در حد توان خرید خود صاحب بهترین مسکن شده اند.

india-poverty

در مجموع می توان گفت هریک از این کشورها راه حل های متفاوتی را با توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی محلات حاشیه نشین و سطح توسعه کشور خود بکار گرفته اند. نکته اساسی و قابل توجه در این  تجربیات،  اجراء پروژه های آزمایشی ، مرحله بندی پروژه ها،  کاهش هزینه، ارایه کمکهای فنی، اراده قوی مدیریت شهری، تشکیل گروه های کاری، جامع نگری در اقدامات اجرایی مانند توجه به توسعه مشاغل کوچک، ارایه وام و اعتبار با بازپرداخت طولانی بدون هزینه، واگذاری قطعه زمین، قانونی کردن مالکیت زمین از طریق ارایه سند  به منظور ایجاد انگیزه، استفاده از کمک های بین المللی و اعانات سازمانهای خیریه، ارایه راه حل های متنوع و توجه به ویژگی های فرهنگی محلات حاشیه نشین می باشد که توانسته تاثیرات قابل توجهی را بر روند تحولات حاشیه نشینی در این کشورها برجای بگذارد.

منابع:

  • تودارو، مایکل، توسعه اقتصادی در جهان سوم، انتشارات کوهسار، تهران، 1384
  • رهنما، محمد رحیم و دکتر زهرا احمدی پور، حاشیه نشینی جهشی ،تحلیل آلونک نشینی جهشی در منطقه آب و برق شهر مشهد، نشریه تخصصی علمی فرهنگی مدیران فردا، سال پنجم، شماره 14، 1385
  • فکوهی، ناصر، انسان شناسی شهری، تهران، نشر نی، 1383
  • هاروی ، دیوید ، عدالت اجتماعی و شهر ، ترجمه فرخ حسامیان و دیگران، شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری، شهرداری تهران، 1376
  • Neuwirth، Rober،(2006) shadow cities: A Billion Squatters، Anew Urban World، Cities