پدافند غیرعامل و کاربرد آن در شهرسازی

هرگاه به پدیده یکجا نشینی، شهر نشینی و دلائل و فرایند آن پرداخته شده است، تامین ایمنی و امنیت همه اعضا گروه یا جامعه مورد توجه قرار می گیرد. اساس این ایمنی و امنیت نیز در برابر حملات و تهاجمات بیرونی معنی می یابد. گفتن و نوشتن درباره ضرورت توجه به امنیت دفاعی، با توجه به ابعاد گوناگون آن و با توجه به روند تحولات جهان امروز، چندان دشوار نیست، اما پرداختن به راهبردها و راهکارهایی که امنیت دفاعی را افزایش می دهند و یا ضامن دوام و پایداری آن هستند، مهم و حیاتی است. زیرا عوامل و شاخص هایی در این خصوص تاثیرگذارند که از حیطه عمل برنامه ریزی خارج بوده و به عنوان عوامل یا تهدیدهای بیرونی، امنیت دفاعی را به خطر می اندازند. امنیت دفاعی، هر چند که یکی از مهمترین دستاوردهای آن حفاظت از جان انسان ها است تنها به این موضوع ختم نمی شود، بلکه فراتر از آن، باعث پاسداری از دستاوردهای اجتماعی، اقتصادی، کالبدی، فضایی و… برای نسل یا نسل های پیشین و حفظ آن ها برای نسل های آتی می شود.

پدافند-غیرعامل-ایران

واژه های پدافند عامل و غیرعامل که به معنی امکان تامین امنیت دفاعی هستند، اخیرا مورد توجه قرار گرفته اند. پدافند عامل، به معنی دفاع با تجهیزات و امکانات دفاع متقابل و در نتیجه دفع حمله یا تهاجم است. اما پدافند غیرعامل به معنی شرایط یا مجموعه اقدامات و تمهیدات غیرمسلحانه ای است که موجب کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی، ساختمان ها و تاسیسات، تجهیزات و شریان های کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن می گردد.

در خلال جنگ‌های ناحیه‌ای و پس از جنگ جهانی اول، آسیب‌های ناشی از جنگ و تخریب شهرها و کارخانه‌ها به موضوع پدافند غیرعامل اهمیت ویژه‌ای داد. بررسی‌های جهانی در پدافند غیرعامل حاکی از آن است که در جنگ جهانی دوم که استفاده‌از هواپیما و بمباران شهرها و مراکز صنعتی و سرمایه‌گذاری و پس از آن استفاده از موشک توسط آلمان نازی شروع شد، خسارات ناشی از جنگ و به خصوص آسیب‌هایی که به مردم و بخش‌های غیرنظامی وارد شد، نسبت به جنگ جهانی اول افزایش چشمگیری داشت و این موضوع باعث شد تا کشورها به پدافند غیرعامل اهمیتی مضاعف بدهند. در کنار کشورهایی مانند آمریکا، شوروی سابق، آلمان، فرانسه، انگلستان و کانادا، حتی کشوری مانند سوئیس که در طول هر دو جنگ جهانی بی‌طرفی خود را حفظ کرده بود، با شتاب فزاینده‌ای به پدافند غیرعامل روی آوردند.

ارتش نازی ‌برای ساخت هواپیماهای‌بمب‌افکن وموشک‌های “وی.دو”که برای نخستین بار درهشتم سپتامبر سال ‪ ۱۹۴۴در میان بهت و حیرت جهانی، لندن را هدف قرار داد از پناهگاه‌های مستحکم و تونل‌های ایجاد شده در دل کوه‌ها به صورت گسترده‌ای استفاده کرد و ساختمان‌های نظامی و اداری را با مستحکم‌ترین مصالح و با طرح‌های معماری ویژه‌ای که اصول پدافند غیرعامل در آن به خوبی رعایت شده بود، بنا کرد.  دولت آلمان توسعه پدافند غیرعامل را درراستای سیاست تنش‌زدایی در دستور کار قرار داد و اعلام کرد روش‌های پدافند غیرعامل از آنجا که نقشی در تهدید و خسارت ندارند، با سیاست تنش زدایی هم راستا بوده و ازسوی دیگر کشورهایی که در امر دفاع ضعیف باشند همواره تمایل دیگر کشورها را برای تصاحب منابع خود برمی‌انگیزند که در این صورت سیاست تنش زدایی دچار مخاطره خواهد شد. بسیاری از تاسیسات و ساختمان‌های این کشور به صورت دو منظوره احداث شد و علاوه بر کاربری‌های متفاوت در شرایط عادی، در شرایط بحران به پناهگاه تبدیل‌شد که از جمله این مراکز می‌توان به‌خطوط راه‌آهن زیرزمینی، ایستگاه‌های مترو و پارکینگ‌های بزرگ ساختمان‌ها اشاره کرد.

در شوروی، سازمان دفاع غیر عامل در اواسط دهه ‪ ۱۹۶۰میلادی تاسیس شد و به سرعت توسعه یافت و از سال ‪ ۱۹۶۶میلادی نیز با تحولی بزرگ تجدید سازمان شد. اگر چه اقدامات شوروی در زمینه پدافند غیرعامل بسیار گسترده‌تر از این موارد است، اما حفظ اطلاعات از طرف آن‌ها باعث شد که اخبار ناشی از اقدامات به صورت گسترده منتشر نشود.

در آمریکا پس از گذشت بحران‌های برلین و کوبا در سال ‪ ۱۹۶۳میلادی، موضوع ساخت پناهگاه‌های خانگی ودسته جمعی مطرح شد و پس از سازمان‌های کوچک و فرعی که در این خصوص فعالیت می‌کردند، در سال ‪ ۱۹۷۹میلادی “سازمان مدیریت امور اضطراری دولت مرکزی” در شرایط اضطراری مانند شرایط ناشی از حملات هسته‌ای به شهرهای آمریکا تشکیل شد و نواحی ده گانه خود را در سراسر آمریکا تاسیس کرد.  هدف این سازمان”اطمینان از حیات و حفظ بقا” مطرح شد و پس از مدتی بیش از چهار هزار مرکز محلی و ایالتی به منظور به‌عهده گرفتن حفاظت در مقابل حملات احتمالی ایجاد شد.

در کشور کانادا هم به موضوع پدافند غیرعامل توجه خاصی شد و دولت مرکزی وظیفه تدوین اصول و سازماندهی تنظیم همکاری دولت و نیروهای مسلح، آموزش مسوولان و مردم، استفاده از همیاری در تدوین برنامه‌های آموزش محلی، گسترش برنامه‌های تحقیقاتی و نمونه‌سازی از طرح‌ها را به عهده داشت.از سال ‪ ۱۹۵۹میلادی به منظور تامین بیشترین هماهنگی در امور دفاع غیرنظامی، سازمان‌های دفاع غیرعامل و اقدامات اضطراری را ادغام کرد که از مهمترین وظایف این سازمان جدید، تنظیم نظم و امنیت به منظور حفظ حاکمیت و تداوم خدمات دولتی است.

دولت سوییس نیز با وجود سیاست بی‌طرفی در دو جنگ جهانی و به رغم اینکه ازنظر موقعیت‌های ژئوپلتیک و دارا بودن معادن زیرزمینی دارای وضعیت حساسی نیست، پدافند غیرعامل را دراین کشور به صورت جدی مورد پیگیری قرار داده و یکی از دلایل وجود امنیت کافی در این کشور را می‌توان ناشی از اجرای این سیاست دانست. سازمان دفاع غیرعامل سوییس به‌ساخت پناهگاه‌های مقاوم در مقابل انفجارات اتمی به طور گسترده‌ای توجه کرد و برای اقامت مردم، همه امکانات از قبیل آب، غذا، دارو و سایر مایحتاج را پیش بینی کرد.

درکشور یوگسلاوی هم به این موضوع توجه جدی معطوف شد و در برنامه ریزی‌ها علاوه بر احداث پناهگاه، مستحکم ساختن ابنیه، ایجاد مراکز به صورت دو منظوره و آموزش و تمرین مردم، به اصولی مانند پراکندگی، کوچک‌سازی و فریب توجه شد، به نحوی که در طول جنگ سال ‪ ۱۹۹۹میلادی نیروهای مسلح کشورهای عضو ناتو با وجود بمباران‌های گسترده نتوانستند خسارت‌ عمده‌ای به تاسیسات این کشور وارد کنند.

از کشورهای همسایه ایران نیز، کشور پاکستان به این موضوع علاقه خاصی نشان داد و ضمن ایجاد سازمانی برای این امر، به موضوع آموزش عمومی مردم توجه کرد، به‌طوری که جزوات آموزشی با متون ساده و روان در مورد نحوه مقابله با انفجارات هسته‌ای و دیگر تهدیدها در بین مردم و مراکز آموزش انتشار یافت.

در کشور کره شمالی، پدافند غیرعامل به صورت گسترده‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد، معابر مترو و ایستگاه‌های زیرزمینی شهر پیونگ یانگ در عمق بین ‪ ۹۰تا ‪ ۱۰۵متری زمین احداث شده‌اند و بسیاری از کارخانجات صنایع نظامی در تونل‌های بزرگ استقرار یافته‌اند و هواپیماهای نظامی پس از فرود می‌توانند در تونل‌های حفرشده، مخفی شوند.

در ایران نیز پس از جنگ تحمیلی و شدت و وسعت آسیب های وارده، موضوع ایمنی دفاعی و پدافند غیرعامل مورد توجه نظام و سایستگذاران دولت قرار گرفت. تقریبا تا سال 82 موضوع پدافند غیر عامل چندین بار به صورت سطحی و گذرا مطرح شد، ولی به دلیل عدم وجود نهاد و متولی خاص به نتیجه خاصی نرسید.

در سال 82 براساس فرمان رهبری، نهادی به نام “کمیته پدافند غیر عامل کشور” شکل گرفت. اولین قدم در این زمینه، تاثیر گذاری در برنامه‌ چهارم توسعه بود، در این برنامه، یک ماده قانونی گنجانده شد که دولت و سایر دستگاه‌های اجرایی را ملزم به اجرای قوانین پدافند غیرعامل می‌کرد. سپس آئین نامه‌های اجرایی متناسب برای انجام کار با همراهی دولت به تصویب‌ نهایی رسید. دولت در بودجه‌ سال 86، ردیف متمرکزی را به همین منظور ایجاد کرد و اعتبار قابل توجهی نیز به بحث پدافند غیرعامل اختصاص داد. در نهایت پدافند غیرعامل در دستور کار مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار گرفت و سیاست های کلی نظام در این بخش به تصویب رسید. در حال حاضر طرح جامع پدافند غیرعامل کشور توسط سازمان پدافند غیرعامل کشور در دست تهیه قرار دارد و در 5 استان شورای پدافند غیرعامل زیر نظر استاندار تشکیل شده است.

نهاد مسئول پدافندغیرعامل کشوربراساس آیین نامه اجرایی بند۱۰ ماده ۱۲۱ قانون برنامه چهارم مصوب دولت آقای خاتمی کمیته ایی متشکل از رئیس کمیته است که ازسوی رئیس ستادکل نیروهای مسلح منصوب می شود. قرارگاه پدافند هوایی، وزارت دفاع، نماینده دولت ونماینده یارئیس دستگاه های اجرایی مربوطه نیز اعضا آن هستند. وظیفه کلی این کمیته سطح بندی و طبقه بندی زیرساخت های کشور،تهیه طرح پدافندغیرعامل مناسب با هردستگاه تصویب،ابلاغ وپیگیری واجرای طرح تهیه وتصویب آیین نامه های این حوزه است

بر اساس مجموعه مفاهیم پدافند غیرعامل، طبقه بندی مراکز بر اساس آسیب پذیری در برابر تهدیدات نظامی به شرح ذیل خواهد بود:

مراکز حیاتی (Centers Vital)

مراکزی هستند که در صورت انهدام کل یا قسمتی از آنها موجب بروز بحران، آسیب و صدمات جدی و مخاطره‌آمیز در نظام سیاسی، هدایت، کنترل و فرماندهی، تولیدی و اقتصادی، پشتیبانی، ارتباطی و مواصلاتی، اجتماعی، دفاعی با سطح تاثیرگذار سراسری در کشور گردد.

مراکز حساس (Critical Centers )

مراکزی هستند که در صورت انهدام کل یا قسمتی از آنها، موجب بروز بحران، آسیب و صدمات قابل توجه در نظام سیاسی، هدایت،‌کنترل و فرماندهی، تولیدی و اقتصادی، پشتیبانی، ارتباطی و مواصلاتی، دفاعی با سطح تاثیرگذاری منطقه‌ای در کشور گردد.

مراکز مهم (Important Centers)

مراکزی هستند که در صورت انهدام کل یا قسمتی از آنها، موجب بروز آسیب و صدمات محدود در نظام سیاسی، هدایت، کنترل و فرماندهی، تولیدی و اقتصادی، پشتیبانی، ارتباطی و مواصلاتی، اجتماعی، دفاعی با سطح تاثیرگذاری محلی در کشور گردد.

بر اساس تعاریف فوق، مجموعه مراکز قابل شناسایی در محدوده شهرها، که در صورت بروز خطر، در معرض آسیب قرار دارند و درصورت آسیب، بحران و صدمات گسترده به لحاظ مسایل امنیتی به وجود خواهد آمد به شرح زیر خواهد بود:

  • تاسیسات زیربنایی مهم، نظیر نیروگاه ها، سدها، تصفیه خانه های آب و فاضلاب، پست های تقلیل و تقویت گاز و برق، مخازن سوخت
  • تجهیزات زیربنایی مهم، نظیر فرودگاه ها، پایانه قطار و اتوبوس
  • مراکز پرجمعیت
  • شبکه های ارتباطی و مواصلاتی اصلی
  • مراکز و شهرک های صنعتی بزرگ مقیاس

منابع:

  1. موحدی نیا، جعفر (1383). “دفاع غیرعامل”، انتشارات دانشکده فرماندهی و ستاد سپاه، چاپ اول.
  2. دیوسالار، عبدالرسول (1386). “محیط شناسی نظامی و جنگ اطلاعات”، پژوهشکده مهندسی دفاع غیرعامل.
  3. کالینز، جان ام (1385). ترجمه محمدرضا آهنی، “مبانی دفاع غیرعامل”، موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه امام حسین(ع)، چاپ اول.
  4. قرارگاه دفاع هوایی خاتم الانبیاء (1383)، “دفاع غیرعامل”، انتشارات معاونت دفاع غیرعامل.
  5. سازمان دفاع غیرعامل کشور (1386)، “مبانی، مستندات و الزامات قانونی سازمان دفاع غیرعامل کشور”، انتشارات معاونت دفاع غیرعامل.
  6. مدیریت بازرسی سازمان صنایع دفاع (1386). “کلیاتی پیرامون دفاع غیرعامل”، انتشارات معاونت دفاع غیرعامل چاپ اول.
  7. مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی (1384). “اسناد مربوط به لایحه تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور”.
  8. مجمع تشخیص مصلحت نظام (1386). “سیاست های کلی دفاع غیرعامل کشور”.
  9. Department Of Defense (DOD) Minimum Antiterrorism Standards For Building (2002), USA.
  10. FEMA-426. Risk Management Series, Reference Manual to Mitigate Potential Terrorist Attacks against Buildings, (2003).

ارائه دیدگاه غیرفعال است